بنزین و تصمیمات بدون پشتوانه اجرایی
بنزین و تصمیمات بدون پشتوانه اجرایی

اجرای سیاستهای مختلف اقتصادی،‌اجتماعی، سیاسی با بهره گیری از ابزار «بنزین» تا کنون نشان داده که متاسفانه از پشتوانه کارشناسی مطلوبی برخوردار نبوده و از پشتوانه اجرایی خوبی نیز بهره مند نبوده است.

اجرای سیاستهای مختلف اقتصادی،‌اجتماعی، سیاسی با بهره گیری از ابزار «بنزین» تا کنون نشان داده که متاسفانه از پشتوانه کارشناسی مطلوبی برخوردار نبوده و از پشتوانه اجرایی خوبی نیز بهره مند نبوده است.
به منظور بررسی این وضعیت و اینکه آیا بنزین درمانی ، راهکار مناسبی برای مشکلات مختلف هست یا خیر گفت و گویی با کارشناس حوزه نفت و گاز صورت گرفته است: 
  • با توجه به اوضاع نابسامان اقتصادی مردم و از طرفی ناعادلانه بودن شیوه توزیع بنزین بین اقشار مختلف، پیشنهادی مطرح شده است ناظر به اینکه جای اعطای سهمیه بنزین به هر خودرو، سهمیه‌ مشخصی از بنزین به صورت رایگان به تمامی مردم داده شود. مزایا و معایب این پیشنهاد از نظر شما چیست؟
سلیمانی‌تبار: نگاه کنید در واقع سؤال اصلی این است که چرا ما باید این کار را بکنیم؟ کاری که هیچ کجای دنیا آن را انجام نمی­دهند. البته چند دلیل ممکن است برای آن مطرح شده باشد. مثلا اینکه بگویند اعطای سهمیه به هر فرد به جای هر خودرو عادلانه­‌تر است. یا ممکن است بگوید با این کار می‌توانیم به اقشار ضعیف کمک کنیم. در واقع شاید این دو دلیل، رایج‌­ترین جواب­‌هایی باشد که در پاسخ به این پرسش بنده مطرح می‌شود.
در پاسخ به اینکه اعطای سهمیه بنزین به هر فرد به اقشار ضعیف جامعه کمک می­کند، باید توجه داشته باشید که سیاست‌های فقرزدایی، سیاست‌هایی مشخص و معین هستند که در کشور خودمان هم اجرایی شده مثل اعطای سبد کالا، اعطای یارانه­ نقدی، کاهش قیمت­ کالای اساسی مثل نان، ایجاد بیمه­‌های سلامت، ارزان بودن آموزش و مواردی از این دست. پس دولت با اجرای این سیاست‌ها در راستای فقرزدایی تلاش می‌کند و الزاما نباید از هر سیاستی مثل اعطای بنزین به هر فرد برای فقرزدایی استفاده کرد بلکه فقرزدایی سیاست­‌های ویژه­ خودش را می‌طلبد.متاسفانه تصوری که در جامعه­ کارشناسی وجود دارد این است که همه­ این شکاف طبقاتی را باید با کاهش قیمت بنزین یا اعطای رایگان بنزین به مردم حل شود و به اصطلاح می‌­خواهند بنزین‌­درمانی کنند.
درباره اینکه گفته می‌شود اعطای بنزین به هر فرد عادلانه است؛ ممکن است با عینک نزدیک بین و در کوتاه مدت عادلانه‌تر به نظر برسد؛ یعنی چه؟ یعنی هم کسانی که خودرو دارند و هم کسانی که خودرو ندارند از این سرمایه ملی در واقع بهر­­ه­‌مند می‌شوند. اجازه دهید قبل از پرداختن به این قضیه مثالی بزنم. فرض کنید که این استدلال که چون همه افراد جامعه از مزیت دریافت بنزین یارانه‌ای برخوردار نیستند؛ پس ما بنزین را بین همه افراد تقسیم کنیم درست باشد. حالا چرا این موضوع برای سایر فرآورده‌های نفتی مثل گازوئیل قابل تعمیم نیست. در حال حاضر چند نفر در این کشور خودروی سنگین دارند؟ فکر نمی‌­کنم تعداد کسانی که وسائل نقلیه­ سنگین استفاده می­کنند از یک میلیون و پانصد هزار نفر بیشتر باشد. حالا چرا ما با گازوئیل چنین کاری نمی­‌کنیم؟ بالاخره گازوئیل سوختی است که خیلی بیشتر از بنزین در اقتصاد ایران تاثیرگذار هست. هم حمل و نقل کالا بین شهرها با گازوئیل انجام می­شود، هم در نیروگاه‌­ها استفاده می­شود، هم در بعضی از صنایع استفاده می­شود. خب چرا ما با گازوئیل چنین کاری نکنیم؟
در نتیجه اگر ما یک عینک دوربین به چشم­مان بزنیم و همه ابعاد را بررسی کنیم می‌بینیم که اگر ما بخواهیم نفت را استخراج کنیم و گاز را استخراج کنیم و آن را به فرآورده نفتی را تبدیل کنیم و سپس به قیمت مجانی در اختیار مردم قرار دهیم، تا آنها این بنزین را با هم مبادله کنند و کسب درآمد کنند. پس پول آن صنایع نفت، گاز و برق را چه کسی قرار است بدهد؟ چه کسی قرار است انرژی را از اینها بخرد؟ پس نگاه کنید این شرکت‌ها ورشکسته می‌شوند و از این سمت ماجرا، عده‌ای باید هزینه‌های ایجاد شده را از جیب خود بپردازند.
*اعطای رایگان بنزین به همه مردم جایگاه سیاست‌گذاری دولت را تضعیف می‌کند
  • البته نقدی به پیشنهاد مطرح شده وجود دارد ناظر به اینکه اعطای رایگان بنزین و تعمیم این استدلال برای سایر حامل‌های انرژی، جایگاه سیاست‌گذاری دولت را تضعیف می‌کند؟ همچنین این پیشنهاد در تناقض با هدف نهایی ما در شناور کردن قیمت حامل‌های انرژی است. نظر شما در این باره چیست؟
سلیمانی‌تبار: توجه داشته باشید که حالت ایده‌آلی که صنعت نفت و نیرو یک کشور به اوج کارآیی می‌رسد؛ زمانی اتفاق می‌افتد که همه قیمت‌ها شناور و آزاد شود تا رقابت شکل بگیرد و کارآیی افزایش یابد. یعنی تولیدکننده خوراکش را با قیمت آزاد خریداری کند، آن هم از هر کشوری که دلش می­خواهد؛ یعنی کشوری که خوراک را به او ارزان‌تر می­فروشد. سپس فراورده­اش را دوباره با قیمت واقعی بفروشد که بتواند در واقع بهترین سودآوری و بیشترین حساسیت نسبت به بازار و بهره­وری خودش را داشته باشد.
حالا دولت ایران چون می­داند که درآمد مردم پایین است و توان خرید انرژی با قیمت بالا را ندارند. لذا خودش فرآورده را با قیمت واقعی از پالایشگاه­ها می­‌خرد و با قیمت پایین‌­تر در اختیار مردم قرار می­دهد و به اصطلاح یارانه می‌دهد. پس اینجا چند نکته وجود دارد. اولا در صورت اعطای رایگان بنزین به هر فرد چه کسی باید هزینه تولید فرآورده را به این صنایع بپردازد؟ اگر پولی پرداخت نشود که این صنایع نابود می­‌شوند.
ثانیا اگر ما بگوییم نفت برای مردم است پس رایگان در اختیار پالایشگاه‌ها قرار بگیرد و آنها هم فرآورده‌ها را رایگان در اختیار مردم قرار دهند؛ اساسا جایگاه دولت و نهاد تنظیم را از بین برده‌ایم. یعنی در حال حاضر دولت به نمایندگی از مردم قرار است که بیاید نفت و گاز را بفروشد و درآمدهای آن را دریافت کند و در بودجه­ سال­‌های مختلف در برنامه­­‌های مختلفی که برای توسعه دارد خرج کند.
در واقع دولت قرار است با هوش بیشتر از هوش تک تک مردم و با نگاه بلندمدت به هزینه­‌کردهای مختلف بودجه را تخصیص بدهد که می­‌تواند ساخت سد، ساخت پل، ساخت نیروگاه­های برق، ساخت پالایشگاه­ها و مواردی از این دست باشد. در نتیجه در صورتی که دولت اقدام به تنظیم‌گری کند؛ فضای کسب و کار را برای مردم با توسعه­ زیرساخت­‌ها بهتر می‌شود و مردم می‌توانند آزادانه فعالیت اقتصادی کنند و از آن درآمد کسب کنند و حالا درآمد آن را خرج کنند.
پارادایم این پیشنهاد در واقع همان پارادایم تقسیم غنایم است. یعنی همانطور که بنزین رایگان در اختیار مردم قرار بگیرد پس پول نفت هم به طور مساوی بین مردم تقسیم شود و این استدلال به همه حوزه‌ها تعمیم پیدا می‌کند. در نتیجه اگر در این پارادایم بخواهیم تصمیمی بگیریم دیگر دولتی و حکومتی وجود نخواهد داشت و در نتیجه توسعه زیرساخت‌ها متوقف خواهد شد و اساسا پیشرفتی حاصل نمی‌شود.
نکته بعدی اینکه ما تا کی می­توانیم نفت و گاز را استخراج کنیم و پول آن را در اختیار مردم بگذاریم؟ تا وقتی که نفت و گاز داریم یا تا وقتی که نفت و گاز ارزش دارد. ما دیدیم مازاد عرضه­ نفت در این روزهای اخیر چقدر قیمت نفت را پایین آورد؛ به طوری که قیمت نفت WTI زیر 10 دلار رسیده است و حالا قیمت نفت ما که در شرایط تحریم احتمالاً با تخفیف فروخته می‌­شود ببینید چقدر پایین بوده است. تازه هزینه­ استخراج را هم در نظر بگیرید که حدود 10 دلار برای هر بشکه برای ما آب می­خورد. یعنی شاید فروش هر بشکه نفت ایران بین 5 تا 10 دلار فقط سود دارد.
یعنی می‌خواهم بگویم اگر ما زیرساختی ایجاد نکنیم و صرفا تقسیم غنایم داشته باشیم؛ در نتیجه زندگی‌مان هم وابسته به آن منابع خدادادی می‌شود و اساسا تولید و خلق ثروتی در کشور صورت نمی‌گیرد. یعنی ما داریم مردم را معتاد می­‌کنیم به یک درآمد از آسمان رسیده که معلوم نیست تا کی باقی بماند. در نتیجه دولت باید به نمایندگی از مردم منابع نفتی کشور را مدیریت و سیاست‌گذاری کند نه اینکه تقسیم غنایم کند. این منابع از مسیر سیاست‌گذاری دولتی تبدیل به زیرساخت و اشتغال می‌شود که مردم می‌توانند از آن درآمد داشته باشند و آن درآمد را خرج بکنند.
* با قیمت­‌گذاری پلکانی و سهمیه‌­بندی بنزین باید به سمت شناورسازی قیمت‌ها حرکت کنیم
  • شما فرمودید که راهکار اعطای رایگان بنزین به هر فرد کارشناسی نیست. پس نسخه شما برای برقراری عدالت در روش فعلی اعطای سهمیه بنزین چیست؟ چون الان صاحبان خودرو که پردآمد هستند یارانه بنزین می‌گیرند درحالیکه مابقی مردم از این یارانه محروم هستند.
سلیمانی‌تبار: بنده قبول دارم که شرایط الآن هم عادلانه نیست. اما باید نقطه­‌ای را هدف بگذاریم که به شرایط عادلانه برسانیم نه اینکه یک شرایط ناعادلانه­ دیگر را برای خودمان هدف قرار بدهیم که فقط بهتر از شرایط فعلی است. اما نقطه ایده‌آل ما کجاست؟ نقطه­ ایده‌­آل ما اینجا است که دولت تقریباً هیچ یارانه‌­ای بجز موارد استثنا به کالاها و به انرژی­ ندهد و از طرفی مردم توان خرید این‌ها را داشته باشند؛ یعنی هم درآمد دولت بالا برود و هم درآمد مردم. یا به تعبیری دیگر با آزادسازی قیمت‌ها هم هزینه‌های مردم بالا برود و هم درآمد مردم از طریق ایجاد اشتغال و ارزش افزوده و خلق ثروت در کشور افزایش یابد. دقیقا مثل بسیاری از کشورهای اروپایی و مثل کشورهای شرق آسیا و آمریکا که دولتشان یارانه نمی‌­دهد.
اصلاً در کشورهای غیرنفتی دولت توان یارانه دادن ندارد. ما نفت داریم می­گوییم روی این نفت پول کمتری از مردم بگیریم، روی این گاز پول کمتری از مردم بگیریم. کشورهای غیرنفتی که از اول نفت و گاز نداشتند، اصلا نمی‌توانستد به مردم رایانه بدهند. لذا ایده­‌آل این است که هم درآمد مردم بالا برود و واقعی شود و هم هزینه‌ها­ بالا برود. نه اینکه چون درآمد پایین است هزینه‌­ها را هم سرشکن کنیم. چون سرشکن کردن هزینه­‌های ناشی از تولید نفت و گاز معلوم نیست تا کی ممکن باشد.
همین الآن که من با شما صحبت می­کنم قیمت بنزین داخل با قیمت بنزین بین­‌المللی تفاوت زیادی ندارد به خاطر اینکه قیمت نفت کم شده است یعنی ما الآن اصلاً یارانه‌­ای روی بنزین نمی‌­دهیم. لذا این بحث هم که شما می­‌گویید آن کسی که ماشین دارد و بنزین مصرف می­‌کند نسبت به آن کسی که ماشین ندارد از یارانه­ بیشتری بهره­‌مند می­‌شود، اصلا مطرح نیست. این موضوع زمانی صادق است که قیمت بنزین داخلی با قیمت بین‌المللی بنزین اختلاف دارد.
پس نقطه­ ایده‌­آ­ل اینجا است که یارانه وجود نداشته باشد، قیمت­‌ها واقعی باشد، درآمدها هم واقعی باشد. حالا چطور می­شود به این نقطه رسید؟ اینکه پله پله درآمدها و هزینه‌­ها زیاد بشوند. هزینه‌­ها چطور زیاد می­شود؟ از طریق قیمت­‌گذاری پلکانی و سهمیه‌­بندی بنزین و سایر حامل‌های انرژی. درآمد مردم چطور زیاد می‌شود؟ نه از طریق تقسیم پول حاصل از صادرات نفت و گاز؛ بلکه از طریق توسعه کشور و ایجاد اشتغال و تولید با ارزش افزوده بیشتر.
یعنی دولت قدم به قدم قیمت‌ها حامل‌های انرژی را افزایش دهد و با درآمد آن اشتغال و ارزش افزوده ایجاد کند تا درآمد مردم هم افزایش یابد. در این صورت گام به گام یارانه بنزین اعطایی به افراد پردرآمد که صاحب خودرو هستند نیز کاهش می‌یابد و در عوض درآمد افراد کم‌درآمد که خودرو ندارند نیز افزایش می‌یابد در نتیجه عدالت برقرار می‌شود.
در نتیجه نباید در اثر تقسیم درآمد نفت؛ مردم به درآمدی متکی ­شوند که پایدار نیست و یک روزی به طور ناگهانی تمام می‌شود. بلکه باید ایجاد زیرساخت و توسعه اقتصادی درآمد پایداری برای مردم ایجاد کرد که از طریق تولید در کشور به وجود ­آید. لذا دولت باید پول بنزین، آب، برق و گاز را از مردم بگیردو با این پول به تولید رونق بدهد، از کسب و کارها حمایت کند و زیرساخت­های لازم را ایجاد کند و مردم با ایجاد ارزش افزوده و صادرات محصولات بتوانند درآمد کسب کنند.
منبع:‌ فارس